1. Pengenalan & Indikasi Pembedahan Metabolik/Bariatrik
Obesiti merupakan satu penyakit kronik: Obesiti didefinisikan sebagai penyakit kronik dan progresif yang dicirikan oleh pengumpulan lemak berlebihan serta berkaitan dengan pelbagai penyakit sekunder seperti diabetes jenis 2, penyakit hati berlemak (NASH), apnea tidur obstruktif (OSA), penyakit sendi dan gangguan hormon seperti PCOS.
Kriteria Indikasi (BMI Asia/Malaysia):
- Kelas 3 (BMI ≥ 37.5 kg/m²): Pembedahan metabolik disyorkan bagi pesakit diabetes jenis 2 tanpa mengira tahap kawalan glisemik.
- Kelas 2 (BMI ≥ 32.5 kg/m²) & Kelas 1 (BMI ≥ 27.5 kg/m²): Pembedahan boleh dipertimbangkan bagi pesakit diabetes jenis 2 yang mempunyai kawalan gula darah yang tidak memuaskan walaupun telah menerima rawatan perubatan yang optimum.
Kontraindikasi Relatif:
- Risiko pembedahan yang terlalu tinggi
- Pesakit yang tidak komited terhadap perubahan gaya hidup atau pengambilan suplemen jangka panjang
- Penyalahgunaan bahan atau dadah
- Ketidakstabilan psikologi
2. Jenis-Jenis Prosedur Pembedahan & Perbandingan
1. Sleeve Gastrectomy (58% daripada kes): Kira-kira 80% bahagian perut dibuang bagi mengehadkan pengambilan makanan dan mengurangkan hormon yang berkaitan dengan selera makan. Prosedur ini boleh menghasilkan penurunan berat badan sekitar 20–30%. Ia mempunyai risiko pembedahan yang lebih rendah, namun bersifat tidak boleh diterbalikkan (irreversible).
2. Roux-en-Y Gastric Bypass (22% daripada kes): Prosedur ini membentuk kantung perut yang kecil dan memintas sebahagian daripada usus kecil, menggabungkan komponen sekatan (restrictive) dan malabsorptif. Ia boleh memberikan penurunan berat badan yang lebih tinggi, sekitar 30–35%, dan sangat berkesan bagi sesetengah pesakit yang mengalami penyakit refluks gastroesofagus (GERD). Prosedur ini lebih kompleks dan secara teknikal boleh diterbalikkan (reversible), walaupun pembalikan bukan prosedur rutin.
Prosedur Lain: Biliopancreatic Diversion with Duodenal Switch (2%) dan Adjusted Gastric Band (0.9%) merupakan prosedur yang kurang kerap dijalankan.
3. Hasil Klinikal & Remisi Diabetes
Definisi Remisi Diabetes: Remisi diabetes merujuk kepada keadaan di mana gula darah berada dalam julat bukan diabetes tanpa memerlukan ubat penurun glukosa untuk tempoh tertentu, berdasarkan kriteria klinikal yang ditetapkan.
Mekanisme Cepat: Penurunan gula darah boleh berlaku dalam tempoh awal selepas pembedahan, khususnya selepas prosedur gastric bypass. Perubahan ini bukan hanya disebabkan oleh penurunan berat badan, tetapi turut melibatkan perubahan hormon usus termasuk peningkatan penghasilan GLP-1.
Kadar Remisi Jangka Panjang: Kadar remisi diabetes jangka panjang, termasuk selepas lima tahun, berbeza mengikut jenis prosedur, tempoh diabetes, tahap kawalan gula darah dan ciri pesakit. Secara umum, pesakit yang menghidap diabetes untuk tempoh yang lebih singkat mempunyai kemungkinan remisi yang lebih tinggi berbanding pesakit yang telah lama menghidap diabetes.
Pembaikan Komorbiditi Lain: Pembedahan ini turut dikaitkan dengan pembaikan penyakit hati berlemak, apnea tidur obstruktif, penyakit sendi serta pengurangan risiko kardiovaskular. Tahap manfaat berbeza mengikut keadaan kesihatan dan ciri individu pesakit.
Kualiti Hidup & Kadar Kematian: Secara keseluruhan, kajian menunjukkan bahawa pembedahan metabolik dan bariatrik boleh meningkatkan kualiti hidup serta dikaitkan dengan pengurangan risiko kematian jangka panjang dalam kalangan pesakit yang sesuai.
4. Keselamatan & Komplikasi Pembedahan
Teknik Laparoskopi: Sebahagian besar pembedahan bariatrik moden dijalankan melalui kaedah laparoskopi atau pembedahan lubang kunci. Kaedah ini melibatkan hirisan yang lebih kecil dan secara umum membolehkan pemulihan yang lebih cepat berbanding pembedahan terbuka.
Kadar Risiko: Pembedahan metabolik dan bariatrik secara keseluruhannya mempunyai profil keselamatan yang baik apabila dilakukan pada pesakit yang sesuai di pusat yang berpengalaman. Namun, risiko komplikasi dan kematian tetap wujud serta berbeza mengikut jenis prosedur dan keadaan pesakit.
Risiko Khusus Gastric Bypass: Berbanding sleeve gastrectomy, prosedur gastric bypass mempunyai risiko tertentu seperti sindrom dumping, kekurangan nutrien yang lebih tinggi serta hernia dalaman.
5. Penjagaan Pasca-Pembedahan, Nutrisi & Psikologi
Defisiensi Nutrisi
Makronutrien (Protein): Kekurangan protein boleh berlaku selepas pembedahan, terutama jika pesakit tidak memenuhi keperluan protein harian dan lebih mengutamakan makanan tinggi karbohidrat berbanding sumber protein. Pengambilan protein yang mencukupi penting untuk membantu mengekalkan jisim otot serta menyokong pemulihan.
Mikronutrien (Zat Besi, Kalsium, Vitamin D): Kekurangan mikronutrien boleh berlaku selepas pembedahan dan risikonya berbeza mengikut jenis prosedur. Kekurangan zat besi, kalsium dan vitamin D perlu dipantau secara berkala, khususnya dalam kalangan pesakit yang berisiko lebih tinggi. Pemeriksaan darah pada peringkat awal (baseline) dan secara berkala, lazimnya setiap 6 hingga 12 bulan, penting bagi mengesan serta merawat sebarang kekurangan nutrisi.
Pasukan Multidisiplin (MDT): Pengurusan pesakit memerlukan kerjasama antara pakar bedah, pakar endokrinologi atau perubatan, dietitian, psikologi klinikal dan pakar rehabilitasi fizikal bagi memastikan keperluan pesakit dapat diuruskan secara menyeluruh.
Pengurusan Psikologi: Cabaran emosi boleh timbul dalam tempoh awal selepas pembedahan, termasuk kesukaran menyesuaikan diri dengan perubahan kuantiti dan kualiti makanan serta tekanan sosial atau keluarga. Sesi sokongan berkumpulan bersama pesakit lain boleh membantu sesetengah individu menyesuaikan diri dengan perubahan selepas pembedahan.
6. Kos, Pembiayaan & Rawatan Tambahan (GLP-1)
Kos Swasta & Penanggungan: Kos pembedahan sleeve gastrectomy di hospital swasta di Malaysia dianggarkan antara RM20,000 hingga RM40,000, bergantung kepada hospital, pakej rawatan, jenis prosedur dan keperluan pesakit. Perlindungan insurans pula bergantung kepada polisi dan indikasi perubatan yang ditetapkan.
Bantuan JPA: Penjawat awam di Malaysia yang mempunyai indikasi perubatan yang kukuh boleh mendapatkan maklumat berkaitan kemudahan pembiayaan atau tuntutan rawatan melalui Jabatan Perkhidmatan Awam (JPA) dan kemudahan kesihatan kerajaan yang berkaitan, tertakluk kepada syarat semasa.
Penggunaan Ubat GLP-1: Ubat analog GLP-1 atau GLP-1/GIP seperti semaglutide atau tirzepatide boleh digunakan sebagai sebahagian daripada pengurusan obesiti berdasarkan penilaian klinikal. Ia boleh dipertimbangkan sebelum pembedahan bagi membantu penurunan berat badan atau selepas pembedahan dalam keadaan tertentu, termasuk apabila berlaku peningkatan semula berat badan (weight regain).
7. Disediakan Oleh & Sumber
Sumber
Prof. Dr. Zubaidah Nor Hanipah
Bariatric Surgeon
Hospital UPM
