Peranan Terapi Pemakanan, Tidur dan Stres dalam Pengurusan Obesiti
Pengurusan obesiti memerlukan pendekatan yang menyeluruh dan tidak terhad kepada penurunan berat badan semata-mata. Terdapat empat teras utama dalam pengurusan obesiti, iaitu:
- Terapi Pemakanan (Nutrition Therapy)
- Aktiviti Fizikal (Physical Activity)
- Pengubahsuaian Tingkah Laku (Behavior Modification)
- Intervensi Perubatan (Medical Intervention)
Pembentangan oleh Prof. Dr. Barakatun Nisak Mohd Yusof memberi fokus kepada terapi pemakanan dan pengubahsuaian tingkah laku, khususnya bagaimana tidur dan stres boleh mempengaruhi pilihan makanan serta pengurusan berat badan.
Kajian Kes Pesakit
Sesi ini mengemukakan kajian kes seorang pesakit lelaki berusia 35 tahun yang bekerja sebagai guru Biologi dan Matematik Tambahan. Pesakit telah menjalani rawatan obesiti selama tiga tahun dan mempunyai kefahaman yang baik tentang pemakanan sihat.
Pesakit mengamalkan puasa berselang (intermittent fasting), namun kaedah tersebut kurang berkesan kerana beliau cenderung untuk makan secara berlebihan ketika waktu makan.
Menariknya, pesakit berjaya mengurangkan berat badan apabila mengambil sarapan tinggi protein dan menggunakan pengganti makanan (meal replacement).
Pesakit juga pernah menggunakan ubat GLP-1 RA, tetapi mengalami peningkatan semula berat badan (weight rebound) selepas rawatan dihentikan.
Pengaruh Kurang Tidur terhadap Berat Badan
Pesakit mengalami kekurangan tidur akibat beban kerja dan stres ketika mengajar calon SPM. Walaupun pesakit tidak makan pada lewat malam dan hanya mengambil air atau kopi tanpa gula, kurang tidur masih boleh menjejaskan pengurusan berat badan berdasarkan bukti kajian.
Kajian dalam wad (Inpatient Study): Apabila pengambilan kalori disamakan, sekatan tidur menyebabkan penurunan berat badan datang terutamanya daripada jisim bebas lemak (fat-free mass), termasuk jisim otot, dan bukannya daripada jisim lemak. Kurang tidur juga boleh menurunkan kadar metabolisme rehat serta mempengaruhi hormon yang berkaitan dengan rasa lapar dan kenyang.
Kajian di rumah (Home-based Intervention): Menambah tempoh tidur hampir dua jam didapati membantu mengawal selera makan serta mengurangkan keinginan terhadap makanan manis dan masin secara signifikan.
Pengaruh Stres terhadap Pilihan Makanan
Stres kerja yang tinggi boleh menjejaskan pengurusan obesiti melalui pelbagai mekanisme, termasuk perubahan fisiologi, hormon, kawalan kendiri dan pilihan makanan.
Fisiologi dan hormon: Stres kronik boleh mengaktifkan paksi HPA (hypothalamic-pituitary-adrenal axis) serta mempengaruhi sistem ganjaran otak. Perubahan ini boleh mempengaruhi hormon dan isyarat yang berkaitan dengan selera makan, termasuk leptin dan ghrelin.
Beban keputusan (Decision Overload): Stres boleh menyebabkan keletihan membuat keputusan, sekali gus menyukarkan seseorang untuk mengekalkan kawalan kendiri terhadap pilihan makanan dan rutin tidur.
Kualiti pilihan makanan: Stres tidak semestinya menyebabkan peningkatan jumlah kalori secara mendadak, tetapi boleh mengubah kualiti makanan yang dipilih. Dalam keadaan stres, seseorang mungkin lebih cenderung memilih makanan yang tinggi lemak, manis, masin dan padat tenaga.
Fungsi pemakanan dan emosi: Makanan juga boleh digunakan untuk membantu mengekalkan kewaspadaan ketika bekerja lewat, mengatasi keletihan atau memberikan rasa selesa secara emosi.
Strategi Intervensi Pemakanan dan Tingkah Laku
Dietitian mengesyorkan beberapa langkah praktikal bagi membantu pesakit menguruskan pemakanan, tidur dan tingkah laku secara lebih realistik dan berterusan.
Had pengambilan kafein: Bagi orang dewasa yang sihat, pengambilan kafein sehingga 400 mg sehari secara umum dianggap sebagai had yang tidak dijangka menimbulkan kesan negatif bagi kebanyakan individu. Jumlah sebenar dalam cawan kopi berbeza mengikut jenis dan saiz minuman. Namun, kafein tidak sepatutnya dijadikan pengganti kepada tidur yang mencukupi.
Kawalan saiz hidangan dan padanan (Portion and Pair): Jika pesakit ingin menikmati makanan kegemaran yang kurang sihat, saiz hidangan boleh dikawal dan dipadankan dengan pilihan yang lebih berkhasiat, seperti snek yang mengandungi protein dan sumber serat.
Saringan OSA: Gejala Obstructive Sleep Apnea (OSA) boleh disaring menggunakan borang STOP-Bang. Jika terdapat risiko yang berkaitan, pesakit boleh dirujuk kepada doktor untuk penilaian lanjut.
Peranan Ubat-ubatan GLP-1 RA
Penggunaan GLP-1 RA bukan sahaja membantu dalam pengurusan berat badan, malah boleh mempengaruhi corak dan kualiti pilihan makanan. Dalam sesetengah kajian, penggunaannya dikaitkan dengan pengurangan pengambilan makanan ultra-proses dan minuman bergula serta peningkatan pilihan makanan yang lebih tinggi protein dan serat.
Apabila rawatan GLP-1 RA dihentikan, selera makan dan dorongan untuk makan boleh meningkat semula. Fenomena seperti food noise dan keinginan makan secara hedonik juga boleh kembali, yang berpotensi menyumbang kepada peningkatan semula berat badan.
Mesej Utama (Take-home Messages)
Peningkatan semula berat badan (weight recurrence) bukan semata-mata menunjukkan kegagalan pesakit. Sebaliknya, ia boleh menjadi isyarat untuk menilai semula semua teras rawatan secara menyeluruh, termasuk pemakanan, aktiviti fizikal, tingkah laku, tidur, stres dan intervensi perubatan.
Pengurusan obesiti secara klinikal memerlukan pendekatan yang individu, berbilang disiplin (multidisciplinary) dan berterusan bagi membantu pesakit mencapai perubahan yang lebih realistik serta dapat dikekalkan dalam jangka panjang.
Sumber
Prof. Dr. Barakatun Nisak Mohd Yusof
Consultant Dietitian
UPM
